Fasad lepkası: gips əvəzinə müasir texnologiyalar
Fasad lepkası xarici divarlarda yerləşən relyefli memarlıq elementləridir: karnizlər, tağlar, moldinqlər, pəncərə çərçivələri (nalıçniklər), kronşteynlər, rozetlər, barelyeflər. Tarixən onları gips və əhəng məhlullarından çəkir və tökürdülər, lakin açıq havada gips suyu hopdurur, donma zamanı dağılır və daimi təmir tələb edir. Bu gün fasadda «lepka» dedikdə demək olar ki, həmişə zavodda hazırlanmış hazır məmulatlar nəzərdə tutulur: şüşə liflə armaturlanmış beton (GFRC), polimer beton, qoruyucu örtüklü penopolistirol və ya təbii daş.
Seçimin əsas meyarı istismar şəraitidir: şaxtaya davamlılıq, su hopdurma, yanıcılıq və elementin divara necə bərkidilməsi və yükü necə daşıması. Yanıcılıq sinfi və xidmət müddətinin vacib olduğu çoxmərtəbəli yaşayış və ictimai binalar üçün daha çox GFRC və ya daş seçilir; kiçik fərdi evlər üçün bəzən yüngül polimer elementlərə də yol verilir. Bütün element növlərinin icmalı — Fasadın memarlıq dekoru bölməsində.
Bu gün lepka nə adlanır
Klassik memarlıqda lepka dedikdə yerində icra olunan plastik dekor başa düşülürdü: usta təzə məhlul üzərində şablonla karnizin profilini çəkir və ya rozetləri, kapitelləri qəliblərdə töküb divara quraşdırırdı. Material kimi gips, əhəng, sonralar isə sement məhlulları istifadə olunurdu.
İndi termin daha geniş işlədilir. Texnologiyadan asılı olmayaraq, klassik formaları təkrarlayan istənilən həcmli dekor fasad lepkası adlanır:
• xətti elementlər — karnizlər, qurşaqlar, tağlar, moldinqlər, arxivoltlar, rustovka qurşaqları;
• açırım çərçivələri — pəncərə çərçivələri (nalıçniklər), sandriklər, qıfıl daşları, pəncərəaltı plitələr;
• tək elementlər — kronşteynlər, konsollar, rozetlər, kartuşlar, maskaronlar;
• order elementləri — sütunlar, pilyastrlar, kapitellər, bazalar, balyasinalar;
• relyeflər — barelyeflər, panolar, ornamentli əlavələr.
Bu gün fasad lepkasının nədən hazırlandığı sualına qısa cavab belədir: gipsdən yox. Daimi qorunma olmadan o, xarici işlər üçün yararsızdır. Müasir elementlər istehsalatda qəliblərdə hazırlanır və obyektə quraşdırılmağa hazır vəziyyətdə gətirilir.
Açıq hava üçün materiallar
Küçə dekoru üçün material donma-ərimə dövrlərinə, yağıntılara, ultrabənövşəyi şüalara və temperatur dəyişmələrinə davam gətirməlidir. Aşağıda əsas variantların müqayisəsi verilib.
| Material | Güclü tərəfləri | Məhdudiyyətləri |
|---|---|---|
| Şüşə liflə armaturlanmış beton (GFRC) | Yanmır, şaxtaya davamlıdır, nazik divarlı və nisbətən yüngüldür, xırda relyefi ötürür, iri ölçülərə imkan verir | Layihə üzrə bərkitmə sxemi və gömülü detallar lazımdır; keyfiyyət resepturadan və istehsalat nəzarətindən asılıdır |
| Təbii daş | Uzunömürlülük, təbii faktura, nəcib köhnəlmə | Böyük çəki, mürəkkəb formaların baha oyması, bərkitmənin hesablanması lazımdır |
| Polimer beton, poliuretan | Az çəki, sadə quraşdırma | Yanıcılıq və qızma zamanı davranış tərkibdən asılıdır; çoxmərtəbəli binalarda tətbiqinə məhdudiyyətlər var |
| Armaturlu örtüklü penopolistirol | Aşağı qiymət, yapışqanla asan quraşdırma | Mexaniki zədələrə həssasdır, yanıcıdır, xırda relyefi zəif ötürür |
| Gips | Relyefin dəqiq ötürülməsi | Açıq hava üçün yararsızdır: suyu hopdurur və dağılır |
GFRC xırda doldurucu əsasında qələviyə davamlı şüşə liflə armaturlanmış betondur. «TECHNOFORMA»nın məlumatına görə, tərkibə dörd komponent daxildir: şüşə lif, qum, yüksək markalı sement və su; material NG (yanmayan) yanıcılıq sinfinə və yüksək şaxtaya davamlılığa malikdir, bu isə əlavələrlə daha da artırılır. Möhkəmlik, sıxlıq və su hopdurmanın konkret göstəriciləri resepturadan asılıdır — dəqiq dəyərlər məmulatın pasportunda və sınaq protokollarında göstərilir.
Relyef və heykəltəraşlıq
Relyef fon müstəvisindən çıxıntı edən təsvirdir. Fasadlar üçün barelyef (alçaq relyef, həcminin yarısından az çıxır), qorelyef (hündür relyef, fiqurlar fondan demək olar ki, ayrılır) və kontrrelyef (içəri basılmış təsvir) fərqləndirilir. Ayrıca dairəvi heykəltəraşlıq var — parapetlərə, taxçalara və postamentlərə quraşdırılan vazalar, fiqurlar, başlıqlar.
Texnoloji baxımdan GFRC relyeflər digər dekor kimi hazırlanır: master-model üzrə qəlib çıxarılır, ona GFRC qarışığı püskürdülür və ya tökülür. Arxa tərəfdə sərtlik tilləri olan nazik divar kritik çəki olmadan iri panolar hazırlamağa imkan verir, xırda qarışıq isə detalları — yarpaqları, parça qırışlarını, ornamenti ötürür.
Relyef layihələndirilərkən onun hansı məsafədən görünəcəyi nəzərə alınır. Birinci mərtəbə səviyyəsində xırda işlənmə oxunur, yeddinci-doqquzuncu mərtəbə hündürlüyündə isə daha dərin kölgələr və iriləşdirilmiş naxış lazımdır. Relyefin üfüqi çıxıntılarında meyil və ya damcıtutan olmalıdır, əks halda üzərlərində su və çirk yığılacaq.
Fasadda dairəvi heykəl külək yükünə və aşmağa qarşı bərkitmənin ayrıca hesablanmasını, həmçinin daşıyıcı əsasa etibarlı ankerlənməni tələb edir — element yalnız yapışqan və ya məhlul üzərində dayanmamalıdır.
Eskiz üzrə hazırlanma
Kataloqdakı tipik elementlər həmişə uyğun gəlmir: memarın öz karniz profili, qeyri-standart kronşteyn addımı və ya unikal ornamenti ola bilər. Bu halda dekor eskiz üzrə hazırlanır. Ardıcıllıq adətən belədir:
1. İlkin məlumatlar. Fasadın eskizi və ya çertyoju, elementlərin profilləri, ölçülər, tələb olunan faktura və rəng.
2. İşlənmə. Texnoloji tikişlər, çəki, daşınma və bərkitmə sxemi nəzərə alınmaqla dekorun məmulatlara bölünməsi. Bu mərhələdə adətən 3D-model və vizuallaşdırma hazırlanır.
3. Master-model və qəlib. Elementin təbii ölçüdə modeli, onun əsasında isə seriya istehsalı üçün qəlib hazırlanır.
4. Nümunə. İlk məmulat relyef, faktura və rəngin razılaşdırılması üçün sifarişçiyə və memara göstərilir.
5. Seriya və montaj. Razılaşmadan sonra partiya buraxılır və layihə sxemi üzrə quraşdırılır.
«TECHNOFORMA»da bu dövr şirkət daxilində qapanır: layihə şöbəsi (iki memarın rəhbərlik etdiyi 12 layihəçi və 3D-vizualizatorlar), modellərin və qəliblərin hazırlandığı öz qəlibləmə sexləri, hər mərhələdə keyfiyyət nəzarəti olan istehsalat və öz montaj strukturu.
Bərpa
Tarixi lepkanın bərpası ayrıca məsələdir və qərar fasad tədqiq edildikdən sonra qəbul olunur. Element qismən itirilibsə, onu yerində bərpa etmək mümkündür; tamamilə dağılıbsa və ya qəza vəziyyətindədirsə, qalmış fraqmentlər, ölçmələr və arxiv fotoşəkilləri əsasında yenidən hazırlanır.
İtirilmiş dekorun dəyişdirilməsi zamanı işlərin qaydası:
• ölçmələr və qalmış fraqmentlərdən qəlibin (slepkanın) çıxarılması;
• profilin və naxışın modeldə bərpası;
• qəlibin və sınaq elementinin hazırlanması;
• fakturanın və rəngin mövcud üzlüyə uyğunlaşdırılması;
• qəza vəziyyətli elementlərin sökülməsi və yenilərinin daşıyıcı əsasa bərkidilməklə quraşdırılması.
Mədəni irs obyektləri üçün material, metodika və müdaxilənin həcmi bərpa layihəsi ilə müəyyən edilir və abidələrin mühafizəsi orqanı ilə razılaşdırılır. Dekoru itirilmiş adi binalarda gips və sement elementlərin GFRC ilə əvəz olunması görünüşü qorumağa və xidmət yükünü azaltmağa imkan verir.
TECHNOFORMA obyektlərində nümunələr
«TECHNOFORMA» GFRC üzlük və elementlərini yaşayış və ictimai binalarda icra edib. Məsələn, Kislovodskdakı «Dinastiya» klub evi (9 mərtəbə) — keramoqranit və qranitlə birlikdə 6 000 m² GFRC; şirkət layihələndirmə və montajı yerinə yetirib. GFRC həcminə görə ən böyük obyekt — Qroznıdakı «Dubay evləri» yaşayış kompleksi: 30 korpus və 70 000 m² üzlük.
Digər obyektlər — TECHNOFORMA layihələri bölməsində. İri relyeflərin necə layihələndirildiyi barədə Fasadda barelyeflər və panolar məqaləsində oxuyun.
Tez-tez verilən suallar
Açıq hava üçün fasad lepkası nədən hazırlanır?
Şüşə liflə armaturlanmış betondan (GFRC), təbii daşdan, polimer beton və poliuretandan, qoruyucu örtüklü penopolistiroldan. Gips xarici işlər üçün yararlı deyil: suyu hopdurur və donma zamanı dağılır.
Fasadda gips lepkadan istifadə etmək olarmı?
Tövsiyə edilmir. Hətta rənglənmiş gips də zamanla çatlar və birləşmələr vasitəsilə nəm çəkir, bir neçə qışdan sonra qopmalar və qırıqlar yaranır.
GFRC penopolistiroldan nə ilə üstündür?
GFRC yanmır (istehsalçının məlumatına görə — NG sinfi), zərbələrə davam gətirir və xırda relyefi ötürür. Penopolistirol daha ucuz və yüngüldür, lakin yanıcıdır və mexaniki zədələrə həssasdır.
Lepkanı öz eskizim üzrə hazırlatmaq olarmı?
Bəli. Eskiz üzrə master-model və qəlib, sonra razılaşdırma üçün nümunə və seriya hazırlanır. Qiymət və müddətlər çertyojlar öyrənildikdən sonra müəyyən edilir.
Lepka fasada necə bərkidilir?
Yüngül elementlər — əlavə mexaniki fiksasiya ilə yapışqana, ağır və çıxıntılı elementlər — yüklərin hesablanması ilə layihə sxemi üzrə ankerlərə və gömülü detallara.
